Biển không chỉ là nơi mang lại nguồn hải sản phong phú mà còn ẩn chứa vô số “kho báu” vị thuốc quý giá cho sức khỏe con người. Từ tảo biển, rong biển cho đến các loài động vật và vi sinh vật biển, nhiều hoạt chất đã được nghiên cứu và chứng minh có tác dụng hỗ trợ điều trị bệnh và cải thiện chất lượng cuộc sống. Bài viết này sẽ giới thiệu những dược liệu biển quen thuộc, dễ tiếp cận và phù hợp với người dân trong việc chăm sóc sức khỏe hằng ngày.
Mẫu lệ – Vỏ hàu
Hàu là động vật thân mềm thuộc lớp Hai mảnh vỏ sống ở nước mặn, có giá trị về mặt kinh tế và sinh thái quan trọng được tiêu thụ rộng rãi trên toàn thế giới. Hàu nổi tiếng với phần thịt thơm ngon và lớp vỏ vôi đặc trưng, không chỉ là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, hàu còn là nguồn protein ít calo, ít cholesterol và là nguồn kẽm đặc biệt, giúp tăng cường hệ miễn dịch; đồng thời là nguồn cung cấp dồi dào các hợp chất hoạt tính sinh học khác nhau.
Mẫu lệ (vỏ hàu) là dược liệu được lấy từ vỏ của con hàu, sau khi sấy khô rồi tán thành bột, hoặc nung trên lò than đến khi chuyển màu trắng xốp (đoạn mẫu lệ) rồi nghiền nhỏ để sử dụng. Theo Y học cổ truyền, Mẫu lệ có công năng trọng trấn an thần, tư âm tiềm dương, làm mềm chất rắn, tán kết khối, thu liễm cố sáp và thường được dùng trong các bài thuốc an thần phối hợp. Các nghiên cứu dược lý hiện đại cũng chứng minh cho thấy vỏ hàu chứa nhiều thành phần có hoạt tính sinh học bao gồm tác dụng chống viêm, chống loãng xương, chống xơ hóa, kháng khuẩn, kháng nấm và ức chế quá trình tạo mỡ.
Ô tặc cốt – Mai mực
Ô Tặc Cốt, còn được gọi là mai mực hay nang mực, là một dạng thuốc dược liệu quý được sử dụng trong Đông y từ lâu đời. Ô tặc cốt được chế biến bằng cách rửa sạch phơi hay sấy khô mai của con Cá mực (Sepia esculenta Hoyle), họ Mực nang (Seplidae), sau đó thái thành miếng nhỏ hoặc tán thành bột mịn.
Theo Y học cổ truyền, ô tặc cốt có vị mặn, sáp và tính ấm, quy vào kinh tỳ và thận, có các công dụng như cầm máu, giảm di tinh, giảm khí hư, ức chế tiết acid dạ dày, giảm đau, trừ thấp và làm khô se các vết loét. Các nghiên cứu quốc tế gần đây cho thấy ô tặc cốt có nhiều giá trị y học quan trọng, nano-chitosan chiết xuất từ ô tặc cốt thể hiện tác dụng chống đông máu mạnh, có tiềm năng ứng dụng trong phòng ngừa huyết khối. Đồng thời, các nghiên cứu tổng quan khác cũng ghi nhận ô tặc cốt có khả năng cầm máu, chống viêm, thúc đẩy lành vết thương, bảo vệ và tái tạo xương nhờ cấu trúc xốp tự nhiên phù hợp sử dụng làm vật liệu ghép xương; dược liệu này còn được chứng minh có tác dụng làm giảm phosphat huyết, bảo vệ niêm mạc dạ dày và kháng khuẩn nhẹ.
Rong mơ
Thuộc họ Rong đuôi ngựa (Sargassaceae), rong mơ là toàn bộ sợi tảo được rửa qua nước ngọt, phơi khô của một số loài Rong mơ. Thu hoạch vào mùa hạ và mùa thu, phơi qua, cắt đoạn, phơi khô.
Rong mơ (thuộc chi Sargassum) là một loại rong biển dùng làm dược liệu và thực phẩm. Theo Đông y, rong mơ có vị đắng mặn, tính hàn, có tác dụng tiêu đàm, lợi niệu, lợi thủy, giúp giảm phù nề, làm mềm các khối rắn nên từng được dùng hỗ trợ trong các trường hợp bướu cổ, u lành và phì đại tiền liệt tuyến. Theo nghiên cứu hiện đại, rong mơ giàu khoáng chất (đặc biệt là i-ốt, canxi, magie), chất xơ và các hoạt chất như fucoidan, alginate, mang lại nhiều lợi ích như hỗ trợ tiêu hóa, tăng cường miễn dịch, chống viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ giảm cholesterol, cải thiện sức khỏe tim mạch và tiềm năng hỗ trợ phòng và điều trị ung thư gan. Tuy nhiên, do rong mơ có tính hàn và hàm lượng i-ốt cao, người tiêu hóa yếu hoặc có bệnh tuyến giáp cần dùng thận trọng.
Hải sâm
Hải sâm, còn gọi là đỉa biển hay địa bé, tên khoa học Stichopus japonicus Selenka (thuộc họ Hải sâm Holothuriidae). Đây là loài động vật không xương sống, sống ở biển, thường gặp tại các vịnh và những khu vực có nhiều đá ngầm ở biển khơi. Hải sâm từ lâu đã được sử dụng như một loại thực phẩm cao cấp và bổ dưỡng, có giá trị bồi bổ không kém nhân sâm, vì vậy mới được gọi là sâm bể hay hải sâm.
Trong y học cổ truyền, hải sâm được xem như vị thuốc bổ thận, tráng dương, ích tinh, thông trưởng, nhuận táo, chữa lỵ. Theo các nghiên cứu hiện đại, hải sâm được chứng minh có khả năng kháng viêm mạnh, chống oxy hóa, tăng cường miễn dịch, hỗ trợ bảo vệ gan, bảo vệ tim mạch, và thúc đẩy tái tạo mô nhờ chứa saponin, peptide hoạt tính và polysaccharide. Ngoài ra, hải sâm còn có tiềm năng trong việc hỗ trợ chống ung thư, kháng khuẩn, hỗ trợ lành vết thương, cải thiện chuyển hóa đường – mỡ, đồng thời góp phần nâng cao sức khỏe đường ruột nhờ các hợp chất tiền sinh học.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Y tế , Dược điển Việt Nam V. Nhà xuất bản Y học Hà Nội. 2018
2. Võ Văn Chi. Từ điển cây thuốc Việt Nam. Nhà xuất bản Y học. 2012
3. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam . NXB Hồng Đức. 2004.
4. Selvakumari Ulagesan, et al. A Review of Bioactive Compounds in Oyster Shell and Tissues. Front Bioeng Biotechnol. 2022 Jun 6;10:913839. doi: 10.3389/fbioe.2022.913839
5. Lei Liu, et al. Towards a better understanding of medicinal uses of the brown seaweed Sargassum in Traditional Chinese Medicine: A phytochemical and pharmacological review. Journal of Ethnopharmacology. 1 August 2012; 142(3): 591-619. Doi: https://doi.org/10.1016/j.jep.2012.05.046
6. Alejandra Torres-Narváez, et al. Therapeutic and Nutraceutical Potential of Sargassum Species: A Narrative Review. Mar. Drugs 2025; 23(9):343. Doi: https://doi.org/10.3390/md23090343
7. Abul Hossain, et al. Antioxidant Potential of Sea Cucumbers and Their Beneficial Effects on Human Health. Mar. Drugs 2022, 20(8):521. Doi: https://doi.org/10.3390/md20080521
8. Wan Zhang, et al. The immunomodulatory effects of yeast glycoprotein in sea cucumber (Apostichopus japonicus) against skin ulceration syndrome induced by Vibrio alginolyticus. Fish & Shellfish Immunology. November 2025;116: 110620. Doi: https://doi.org/10.1016/j.fsi.2025.110620
9. Wei Zhang, et al. In Vivo and Clinical Studies of Sea Cucumber-Derived Bioactives for Human Health and Nutrition From 2012-2021. Marine Biotechnology and Bioproducts. Front. Mar. Sci., 18 July 2022;9. Doi: https://doi.org/10.3389/fmars.2022.917857
10. G. Sasi Priya., et al. Synthesis and anticoagulating potentials of chitosan nanoparticle from cuttlebone of Sepiella inermis (Orbingy, 1848). Next Nanotechnology. 2025;6. Doi: https://doi.org/10.1016/j.nxnano.2025.100227
11. Lingping Kong , et al. From marine debris to a valuable medical resource: A review on biology, chemistry, ethnopharmacology, bioactivity and application in biomedical materials of cuttlebone. Journal of Ethnopharmacology. 11 February 2025;341: 119333. Doi: https://doi.org/10.1016/j.jep.2025.119333
