1. Tên vị thuốc: Diệp hạ châu đắng (Chó đẻ)
2. Tên khoa học: Herba Phyllanthi amari
3. Tên gọi khác: Chó đẻ răng cưa, Diệp hoè thái, Lão nha châu, Prak phle (Campuchia), Cam kiềm, Rút đất
4. Họ: Thầu dầu (Euphorbiaceae)
5. Bộ phận dùng: Thân mang lá khô
6. Dạng bào chế: Sấy khô
7. Mô tả cảm quan: Cây cao khoảng 30 cm, thân gần như nhẵn, mang nhiều cành nhỏ màu hơi tía. Lá mọc so le xếp thành hai dãy sít nhau trông như lá kép lông chim. Phiến lá thuôn bầu dục hay trái xoan ngược, dài 5 mm đến 15 mm, đầu nhọn hay hơi tù, màu xanh sẫm ở mặt trên, xanh nhạt ở mặt dưới, không cuống hay có cuống rất ngắn. Hoa màu trắng mọc ờ dưới lá, đơn tính, hoa đực hoa cái cùng gốc, hoa đực ở đầu cành, hoa cái ở dưới. Hoa không có cuống hoặc có cuống rất ngắn. Quả nang hình cầu, đường kính có thể tới 2 mm, sần sùi, nằm sát dưới lá. Quả có sáu hạt. Hạt hình tam giác màu nâu nhạt, lưng hạt có vân ngang.
8. Tính vị quy kinh: Cam, khổ, lương. Vào các kinh can, phế.
9. Công năng, chủ trị: Tiêu độc, sát trùng, tiêu viêm, tán ứ, thông huyết. Chủ trị: Viêm họng, mụn nhọt, viêm da thần kinh, chàm, sản hậu ứ huyết đau bụng.
10. Cách dùng – Liều dùng: Ngày dùng từ 8 g đến 20 g dược liệu khô, dạng thuốc sắc.
11. Kiêng kỵ – Thận trọng: Phụ nữ có thai không dùng.
12. Bài thuốc thường dùng:
- 1. Chữa nhọt độc, sưng đau: Dùng chó đẻ răng cưa một nắm với 1 ít muỗi giã nhỏ, chế nước chín vào, vắt lấy nước cốt uồng, bã đắp chỗ đau (Bách gia trân tàng).
- 2. Chữa bị thương, vết đứt chảy máu: Dùng chó đẻ răng cưa với vôi giã nhỏ, đắp vào vết thương (Bách gia trân tàng).
- 3. Chữa bị thương ứ máu: dùng lá, cành Chó đẻ răng cưa và Mần tưới, mỗi thứ 1 nắm, giã nhỏ chế nước đồng tiện vào, vắt lấy nước uống, bã thì đắp. Hoặc hoà thêm bột Đại hoàng 8-12g càng tốt. (Hoạt nhân toát yếu).
- 4. Chữa mắt đau sưng đỏ, viêm gan vàng da, viêm thận đái đỏ, hoặc viêm ruột đi ngoài ra nước: Dùng Chó đẻ răng cưa 40g, Mã đề 20g, Dành dành 12g sắc uống.
- 5. Chữa lỡ loét thối thịt không liền miệng: Dùng lá Chó đẻ răng cưa, lá Thồm lồm, liều bằng nhau, Đinh hương 1 nụ, giã nhỏ đắp (Bách gia trân tàng)
- 6. Chữa trẻ em tưa lưỡi: giã cây tươi vắt lấy nước cốt bôi (Dược liệu Việt Nam).
- 7. Sản hậu ứ huyết: Chó đẻ răng cưa 8-16g cây khô sắc uống hằng ngày (Dược liệu Việt Nam).
- 8. Theo Đỗ Tất Lợi: Nhân dân hay dùng cây Chó đẻ răng cưa giã nát với muối chữa đinh râu, mụn nhọt. Còn có tác dụng chữa bệnh gan, chữa sốt, đau mắt, rắn cắn. Ngày uống 20-40g cây tươi, sao khô sắc đặc mà uống. Dùng ngoài không có liều lượng.
Tài liệu tham khảo:
1. Dược điển Việt Nam V;
2. Cây thuốc và vị thuốc dùng làm thuốc – Đỗ Tất Lợi;
3. Từ điển cây thuốc Việt Nam – Võ Văn Chi;
4. Mô tả cảm quan: Tiêu chuẩn cơ sở vị thuốc tại BV Y học cổ truyền.
