Bạn có từng trải qua cảm giác đau rát như bỏng lửa, rồi sau đó thấy hàng loạt mụn nước mọc lên thành từng cụm dọc một bên cơ thể? Không đối xứng, không lan rộng, nhưng lại dai dẳng và cực kỳ khó chịu?
Đó là Zona thần kinh, hay còn gọi dân gian là “giời leo”.
Một người bệnh nam 58 tuổi đến khám vì vùng ngực trái đau rát như kim châm, sờ vào thấy nóng ran. Sau hai ngày, vùng da bắt đầu nổi mụn nước nhỏ, mọc theo hàng, không vượt qua đường giữa lưng. Người bệnh rất lo lắng vì ngoài đau, anh còn mất ngủ, mệt mỏi, không thể làm việc bình thường. Sau thăm khám, bác sĩ xác định anh bị Zona thần kinh – một loại bệnh do virus tái hoạt. Khi điều trị bằng YHCT kết hợp YHHĐ cho hiệu quả nhanh chóng và không để lại tình trạng đau sau zona.
Vậy zona là gì hôm nay chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về bệnh lý này cùng bác sĩ nhé.
1. Hỏi: Thưa bác sĩ, bệnh Zona là gì? Đặc điểm nhận dạng nó như thế nào ?
Đáp: Zona thần kinh (Herpes zoster), thường gọi là bệnh zona hay giời leo, là một bệnh lý do virus gây ra, cụ thể là do sự tái hoạt động của virus varicella-zoster (VZV) – cũng là tác nhân gây bệnh thủy đậu. Sau khi người bệnh khỏi thủy đậu, virus vẫn tồn tại ở trạng thái ngủ trong các hạch thần kinh cảm giác, và có thể tái hoạt động khi hệ miễn dịch suy giảm. Zona đặc trưng bởi phát ban dạng mụn nước đau rát, khu trú theo vùng chi phối của dây thần kinh cảm giác.
2. Hỏi: vậy triệu chứng nổi bật của bệnh là gì?
Đáp: Triệu chứng nổi bật là đau rát theo vùng chi phối của dây thần kinh và sau đó là mụn nước thành cụm theo vùng da tương ứng.
Các triệu chứng của zona sẽ chia thành nhiều giai đoạn:
Giai đoạn tiền triệu: Đau rát, tê, châm chích, ngứa hoặc dị cảm ở 1 bên cơ thể, thường theo một vùng da chi phối bởi dây thần kinh (dermatome). Cảm giác đau có thể sớm hơn 1–5 ngày trước khi xuất hiện ban đỏ, và thường khiến bệnh nhân nhầm với đau cơ, đau tim, đau bụng… tùy vị trí.
Giai đoạn phát ban: Mảng đỏ da, sau đó xuất hiện mụn nước nhỏ, thành cụm như chùm nho. Các mụn nước tiến triển từ mụn nước trong → mủ → khô vảy → bong vảy sau 7–10 ngày Luôn khu trú một bên cơ thể và không vượt qua đường giữa. Vị trí thường gặp: ngực, lưng, bụng, mặt, đặc biệt là vùng quanh mắt hoặc tai.
Đau sau zona: Là biến chứng thường gặp, đặc biệt ở người lớn tuổi. Đau dai dẳng hoặc đau dữ dội kéo dài >1 tháng sau khi mụn nước đã lành. Đau có thể kèm theo dị cảm, mất cảm giác hoặc đau khi chạm nhẹ.
Các triệu chứng khác có thể đi kèm như: Sốt nhẹ, mệt mỏi, đau đầu, sưng hạch lân cạnh.
3. Hỏi: Đối tượng nào dễ mắc phải zona thần kinh?
Đáp: Đó là những người từng bị thủy đậu và có các yếu tố làm suy giảm hệ miễn dịch như:
Người lớn tuổi ̣(thường trên 50) .
Suy giảm miễn dịch ( HIV, ung thư, dùng thuốc ức chế miễn dịch…).
Stress kéo dài.
Bệnh mạn tính ( Đái tháo đường, bệnh phổi, thận…).
Suy dinh dưỡng.
4. Hỏi: Cách điều trị như thế nào? Y học cổ truyền điều trị được không?
Đáp: Điều trị càng sớm càng có hiệu quả, điều trị cơ bản sẽ bao gồm thuốc kháng virus như Acyclovir, Valacyclovir. Các thuốc giảm đau ( Paracetamol, Nsaid, Gabapentin/Pregabalin…), thuốc mỡ da…
Y học cổ truyền đã ghi nhận bệnh lý zona thần kinh từ xa xưa và phân nhóm vào ôn bệnh, với các tên gọi khác nhau như hỏa đới sang ̣(tổn thương do hỏa độc, lan theo đường đới mạch), xà chẩn (phát ban dạng mụn nước, lan như hình con rắn). Ngoài ra còn có các tên gọi khác như xà đơn, xà tiễn, tri thù sang hay xà xuyến sang… Các cách gọi khác nhau này là tùy vào hình thái, vị trí cũng như giai đoạn tổn thương của bệnh.
Trong Y học Cổ truyền, bệnh zona gây ra do sự suy yếu của khí bảo vệ bên trong cơ thể (chính khí) và tà khí gây bệnh từ bên ngoài. Mỗi thể bệnh lại có cơ chế bệnh khác nhau, từ đó hình thành triệu chứng đặc trưng và hướng điều trị riêng biệt, có thể kể đến như: Thể phong nhiệt phạm biểu, can đởm thấp nhiệt, khí trệ huyết ứ, tỳ hư thấp trệ… do vậy, để điều trị hiệu quả bác sĩ YHCT phải thăm khám cụ thể:
Dùng thuốc có nguồn gốc thảo dược như ngân kiều tán, long đởm tả can thang, huyết phủ trục ứ thang, sâm linh bạch truật tán…
Châm cứu nhằm giảm đau, tiêu viêm, thông kinh lạc, đặc biệt hiệu quả để phòng ngừa và điều trị biến chứng đau sau zona.
Cấy chỉ là phương pháp mới đặc biệt hiệu quả trong việc kiểm soát cơn đau do zona.
Ngoài ra còn có thể sử dụng các thuốc bôi, rửa nguồn gốc thảo dược như lá trầu không, lá chè xanh, bột hoàng liên, hoàng bá…
5. Hỏi: có thể kết hợp điều trị bằng cả tây y lẫn đông y không?
Đáp: Có, thậm chí là rất tốt bởi sự kết hợp sẽ mang lại hiệu quả tối ưu:
Giảm nhanh triệu chứng.
Ngăn ngừa biến chứng đau sau zona.
Rút ngắn thời gian bệnh.
Hạn chế tác dụng phụ của thuốc tây y.
6. Hỏi: có lưu ý gì khi điều trị tại nhà không?
Đáp: Để điều trị tại nhà hiệu quả, cần có sự hướng dẫn của bác sĩ và lưu ý:
Giữ vệ sinh vùng tổn thương.
Không tự ý chọc vỡ các mụn nước.
Không tự ý đắp thuốc, lá cây… lên vùng mụn nước.
Tránh tự điều trị không theo hướng dẫn của bác sĩ.
Phòng bệnh tốt hơn chữa bệnh, chúng ta luôn phải biết cách cân bằng cuộc sống, hài hòa giữa hoạt động trí lực và thể lực, giữ gìn chính khí cơ thể tốt nhất để ngăn ngừa những tác động từ bên ngoài ảnh hưởng đến cơ thể chúng ta. Trong trường hợp khi mắc bệnh, chúng ta cần điều trị sớm, toàn diện, ngừa biến chứng đặc biệt là đau sau zona. Cuối cùng, việc nâng cao nhận thức về phòng ngừa, tiêm ngừa zona cho người trên 50 tuổi, cũng như chăm sóc y tế ngay từ giai đoạn sớm sẽ là chiến lược thiết yếu trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước căn bệnh này.
Mời quý vị đón đọc Kỳ 2: Zona: khi cơn đau không chỉ dừng ở bề mặt da
BS. Lê Phước Quang
