Với gần 30 năm kinh nghiệm trong chăm sóc người bệnh, trong đó từng chứng kiến và nghe thấy nỗi lo lắng của người thân khi cho người bệnh sau đột quỵ ăn uống thường hay xảy ra tình trạng ho, sặc làm cho người bệnh sợ ăn uống dẫn đến suy kiệt làm chậm quá trình phục hồi. Trước thưc trạng đó, tôi rất hiểu nỗi lo lắng của thân nhân khi thấy người thân bị ho sặc mỗi khi ăn uống.
Đừng quá sợ hãi, vấn đề này hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu chúng ta thực hành đúng phương pháp. Dưới đây là cuộc trò chuyện mô phỏng những thắc mắc thường gặp nhất để hướng dẫn thực hành “Nuốt an toàn” một cách khoa học và dễ hiểu nhất. Chúng ta cùng trao đổi nhé
Người thân: Tôi hay nghe nói đến “hít sặc”, vậy cụ thể nó là gì ạ?
Điều dưỡng: Hít sặc là tình trạng thức ăn, nước uống hoặc nước bọt đi “nhầm đường”: thay vì xuống thực quản và dạ dày, chúng lại lọt vào đường thở (khí quản, phổi). Bình thường nắp thanh quản sẽ đóng lại để bảo vệ phổi khi ta nuốt. Nhưng sau đột quỵ, do tổn thương thần kinh, phản xạ nuốt bị suy yếu, nắp thanh quản đóng không kịp hoặc không kín khiến thức ăn rơi vào phổi.
Người thân: Nếu lỡ bị sặc thức ăn hay nước uống thì có nguy hiểm lắm không ạ?
Điều dưỡng: Rất nguy hiểm bạn nhé. Hít sặc gây ra 3 hậu quả chính:
• Viêm phổi hít (Aspiration Pneumonia): Vi khuẩn từ khoang miệng và thức ăn xâm nhập vào phổi gây nhiễm trùng nặng, đe dọa tính mạng.
• Tắc nghẽn đường thở: Nếu miếng thức ăn lớn, người bệnh có thể bị ngạt thở, ngưng thở và tử vong nếu không cấp cứu kịp.
• Suy kiệt: Vì sợ sặc, người bệnh sẽ ăn uống kém đi, dẫn đến suy dinh dưỡng và mất nước, làm chậm quá trình hồi phục.
Người thân: Vậy tôi phải làm gì để phòng ngừa tình trạng này cho người bệnh?
Điều dưỡng: Chìa khóa dự phòng nằm ở 3 điểm sau:
• Đánh giá khả năng nuốt: Quan sát xem người bệnh có hay ho, giọng nói có bị ướt (như có đàm/nước) sau khi ăn không.
• Điều chỉnh thức ăn: Sau đột quỵ, khả năng kiểm soát cơ nuốt có thể bị suy giảm (chứng khó nuốt), nên sử dụng thức ăn và chất lỏng có độ đặc phù hợp (lỏng sệt, mềm nhuyễn) để chúng di chuyển chậm hơn, giúp người bệnh có đủ thời gian nuốt an toàn. Tránh các thức ăn lợn cợn, khô, hoặc dính (như nếp, bánh dày, rau sống dai) vì chúng làm tăng nguy cơ mắc nghẹn.
• Tư thế (QUAN TRỌNG NHẤT): Bắt buộc phải ngồi thẳng 90 độ hoặc gần 90 độ. Trọng lực sẽ giúp thức ăn đi xuống dạ dày thay vì vào phổi. Tuyệt đối không cho ăn khi đang nằm ngửa.
Người thân: Khi đút ăn, tôi cần thao tác như thế nào cho đúng ạ?
Điều dưỡng: Bạn hãy thực hiện trình tự theo các bước sau:
• Môi trường: Chọn nơi yên tĩnh để người bệnh tập trung.
• Lượng ăn: Mỗi lần đút ăn chỉ lấy nửa muỗng cà phê, đừng vội đút nhiều.
• Vị trí: Đưa thức ăn vào miệng bên khỏe (không bị liệt).
• Tư thế đầu: Nhắc người bệnh cúi nhẹ đầu xuống (cằm gần chạm ngực) khi nuốt. Đây là tư thế an toàn nhất để đóng đường thở.
• Kiểm tra: Sau khi ăn, soi đèn kiểm tra xem còn thức ăn sót trong má hay dưới lưỡi không để lấy ra, tránh sặc về sau.
Người thân: Có quy tắc nào ngắn gọn để tôi và gia đình dễ nhớ và làm theo không?
Điều dưỡng: Có 5 “nguyên tắc vàng” cho người bệnh, bạn cần thuộc nằm lòng:
1. Tư thế chuẩn: Luôn ngồi thẳng lưng 90 độ, đầu cổ thẳng hàng.
2. Thức ăn phù hợp: Ưu tiên mềm, sệt. “Nói không” với nước quá lỏng hoặc thức ăn quá khô.
3. Ăn chậm, nuốt kỹ: Đợi nuốt hết miếng cũ mới đút miếng mới. Không nói chuyện, xem TV hay cười đùa lúc ăn.
4. Giữ tư thế sau ăn: Ngồi yên ít nhất 30 phút sau khi ăn xong. Không được nằm ngay để tránh trào ngược.
5. Vệ sinh miệng: Đánh răng, rơ lưỡi sạch sẽ ngay sau bữa ăn để giảm vi khuẩn, lỡ có sặc thì cũng đỡ nguy cơ viêm phổi.
Lời khuyên:
Hãy nhớ rằng, sự kiên nhẫn và quan sát tỉ mỉ của bạn là yếu tố then chốt giúp người bệnh vượt qua khó khăn về nuốt an toàn.
Chăm sóc người thân sau đột quỵ là một hành trình dài cần rất nhiều sự kiên nhẫn và tình yêu thương. Sự quan sát tỉ mỉ của bạn chính là “liều thuốc” an toàn nhất giúp người bệnh ăn ngon và hồi phục.
Chúc bạn và gia đình thật nhiều sức khỏe và nghị lực! Nếu có bất kỳ thắc mắc nào khác, đừng ngần ngại hỏi tôi nhé.
ĐDCKI. NGUYỄN HOÀNG LONG
Điều dưỡng trưởng khoa Nội Thần Kinh
