Ô đầu, mặc dù được sử dụng phổ biến trong việc ngâm rượu xoa bóp ngoài da để điều trị viêm dây thần kinh, giảm đau do viêm khớp, viêm dây thần kinh, bệnh gut, nhưng cần nhớ rằng đây là một loại dược liệu có nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng. Trong những năm gần đây, có nhiều trường hợp dùng không cẩn thận đã uống quá liều ô đầu, với kỳ vọng tăng sức khỏe, nhưng kết quả đã là những vụ ngộ độc đáng tiếc [3].
Ô đầu là dược liệu có độc tính, nguồn gốc từ thực vật. Do đó, Bộ Y tế Việt Nam đã quy định rằng chỉ nên sử dụng ngoài da và và không dùng đường uống [4]. Việc sử dụng ô đầu theo cách không đúng có thể gây ra các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, từ buồn nôn, nôn, ỉa chảy, tê miệng và lưỡi, tê cóng đầu chi và khó thở, đến những hậu quả nguy hiểm hơn như rối loạn tim mạch, ảnh hưởng hệ thần kinh và thậm chí là tử vong [5].
Vì vậy, cần nhớ rằng mặc dù ô đầu là dược liệu dùng để giảm đau và nhức mỏi, nhưng sử dụng nó cần phải tuân thủ các hướng dẫn và chỉ dùng ngoài da. Việc tự ý sử dụng ô đầu bằng cách uống có thể gây ra nguy hiểm không lường cho sức khỏe của người dùng.
Thông tin chung:
Tên khoa học: Radix Aconiti [1, 2, 3]
Tên gọi khác: Củ gấu tàu, ấu tàu, thảo ô, xuyên ô, củ gấu rừng [4,5]
Ô đầu là rễ củ chính đã phơi hay sấy khô của cây Ô đầu (Aconitum fortunei Hemsl., hoặc Aconitum carmicchaeliDebx.), họ Hoàng liên (Ranunculaceae). Cây ô đầu mọc hoang ở các vùng núi cao biên giới nước ta: Lào Cai (Sapa), Hà Giang, Khu Tây Bắc (Nghĩa Lộ) [3]. Tại các tỉnh biên giới thường có bán củ ô đầu do nhân dân ta tự trồng hoặc nhập từ Trung Quốc ở dạng củ tươi hoặc đã sơ chế [5].
Ngoài ra, còn có dược liệu khác tên Phụ tử là củ nhánh đã phơi hay sấy khô của cây Ô đầu [1]. Ô đầu, phụ tử đều do một cây mà ra, nhưng do cách chế biến khác nhau mà ô đầu rất độc, thường chỉ dùng để xoa bóp bên ngoài, còn phụ tử ít độc hơn có thể dùng uống, thường dùng liều thấp [3].
Tất cả các thành phần của cây Ô đầu đều chứa độc tố và hàm lượng cao nhất ở rễ củ. Độc tố của cây ô đầu gồm nhiều loại alkaloid: Aconitin, picroaconitin, isoaconitin, benzaconitin, caconin, neopellin, eolin, napellin, mesaconitin, ipaconitin và một số chất khác, trong đó aconitin là độc tố chủ yếu. Trong rễ củ chứa 0,17 – 0,28% aconitin. Cơ quan đích của aconitin là hệ tim mạch, hệ thần kinh trung ương và hệ tiêu hóa. Aconitin làm xuất hiện các kích thích sớm và các loạn nhịp nhanh. Độc tính: Liều gây tử vong đối với người lớn khoảng 5 mg aconitin. Rối loạn tim mạch nặng xảy ra ở liều 2 mg aconitin [5].
Ô đầu có vị cay, đắng, tính nóng, rất độc. Vào 12 kinh, chủ yếu các kinh tâm, can, thận tỳ [1, 2]
Công năng chủ trị: Khu phong, trừ thấp tý, ôn kinh chỉ thống [1, 2]
Chủ trị: dùng trị đau khớp, tê mỏi cơ [1, 2].
Cách dùng: Dùng ngoài, xoa bóp dưới dạng thuốc ngâm rượu. Không được uống [1, 2, 3]
Kiêng kỵ: Phụ nữ có thai, trẻ em không được dùng [1, 2, 3]
Triệu chứng ngộ độc Ô đầu – aconitin [5]
Ngộ độc aconitin diễn ra rất nhanh. Các triệu chứng có thể xuất hiện ngay hoặc sau vài giờ sau khi uống phải dịch chiết của cây ô đầu hay ăn phải rễ, lá cây này (phụ thuộc vào liều lượng).
– Triệu chứng đầu tiên: tê miệng và lưỡi, tê cóng đầu chi, sau vài giờ chảy đờm rãi, buồn nôn, nôn, ỉa chảy, khó thở. Co giật, mất tri giác, hạ thân nhiệt có thể xảy ra. Triệu chứng đặc trưng là mất cảm giác toàn cơ thể và rối loạn tim mạch.
– Rối loạn tim mạch: Rối loạn dẫn truyền, nhịp tim nhanh, xuất hiện loạn nhịp tim đa dạng, đa hình thái: nhịp chậm, block nhĩ thất các cấp độ, ngoại tâm thu (NTT) nhĩ, NTT thất nhịp đôi, nhịp nhanh thất, xoắn đỉnh…. Mặc dù loạn nhịp tim sẽ hết trong vòng 24 giờ sau ngộ độc, nhưng sự thay đổi điện tim kéo dài trong vài ngày sau đó. Các triệu chứng rối loạn tim mạch chỉ kéo dài 24 – 48 giờ, nhưng những rối loạn hệ thần kinh (đặc biệt là mệt mỏi) kéo dài tới vài tuần. Có thể rối loạn trung khu điều nhiệt.
– Tử vong thường xảy ra sau 6 giờ kể từ khi aconitin thâm nhập vào cơ thể. Nguyên nhân tử vong là do loạn nhịp tim, co cứng cơ tim và liệt trung khu hô hấp.
– Nếu bệnh nhân sống sót sau 24 giờ, tiên lượng thường là tốt vì khi đó độc tố bị chuyển hóa và thải ra ngoài.
Xử trí ngộ độc Ô đầu – aconitin [5]
– Gây nôn: nếu được phát hiện sớm, trong vòng 2 giờ sau ăn, bệnh nhân chưa nôn, tỉnh táo và không co giật.
– Rửa dạ dày, than hoạt.
– Rửa vùng da có tiếp xúc với ô đầu bằng xà phòng.
– Sau đó đưa bệnh nhân đến ngay cơ sở y tế.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Bộ Y tế (2018), Dược điển Việt Nam – Tái bản lần thứ hai, Nhà xuất bản Y học.
- Võ Văn Chi (2012), Từ điển cây thuốc Việt Nam, Nhà xuất bản Y học.
- Đỗ Tất Lợi (2011), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, Nhà xuất bản thời đại.
- Bộ y tế (2017), Thông tư Ban hành danh mục dược liệu độc làm thuốc.
- Bộ y tế (2015), Quyết định 3610/QĐ-BYT ban hành tài liệu chuyên môn “Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí ngộ độc”
Tác giả: ThS. DS Nguyễn Kim Ngân, DS. Lê Thị Hồng Hà
