Đau là một triệu chứng lâm sàng thường gặp trên nhiều bệnh lý khác nhau. Việc điều trị đau giúp gia tăng chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và tăng tuân thủ điều trị. Vì vậy, giảm đau cho bệnh nhân đóng vai trò quan trọng trong công tác điều trị.
Trong các thuốc giảm đau, paracetamol là thuốc cơ bản trong điều trị các cơn đau từ nhẹ đến trung bình cũng như trong các trường hợp hạ sốt. Paracetamol hiện được coi là thuốc giảm đau cơ sở, được sử dụng ưu tiên cho cả người lớn và trẻ em.1 Thuốc có chứa paracetamol được bán không cần đơn. Bệnh nhân có thể tự mua thuốc, dùng để giảm đau mức độ nhẹ hàng ngày (đau đầu, đau trong chu kỳ kinh nguyệt, đau khớp hoặc đau cơ). Tuy paracetamol được dùng phổ biến rộng rãi, nhưng bệnh nhân và các nhân viên y tế cũng nên lưu ý đến phản ứng có hại của thuốc và cần thận trọng khi sử dụng. Đã có một số trường hợp sử dụng paracetamol không hợp lý và gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng. Ví dụ tại Pháp, lạm dụng paracetamol là nguyên nhân hàng đầu cho can thiệp ghép gan có nguồn gốc do thuốc.2 Tại Việt Nam, đã xảy ra một số trường hợp phải nhập viện điều trị và suy gan cấp tính do ngộ paracetamol.3,4 Vì vậy, sử dụng paracetamol an toàn, hợp lý là rất quan trọng.
1. Nguy cơ khi sử dụng quá liều paracetamol
Với bệnh nhân có nguy cơ cao, nguy cơ gặp độc tính trên gan khi sử dụng paracetamol có thể xảy ra ở liều điều trị bình thường. Các bác sỹ cần lưu ý các yếu tố nguy cơ mới xuất hiện trong quá trình điều trị với paracetamol.5
Bệnh nhân có nguy cơ cao gặp độc tính trên gan khi sử dụng paracetamol gồm: nhẹ cân, chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp, suy dinh dưỡng, mất nước, người cao tuổi, nghiện rượu mạn tính hoặc có tình trạng suy gan hoặc suy thận, bệnh nhân có bệnh lý gây thiếu hụt hoặc cạn kiệt glutathion hoặc đang sử dụng các thuốc có độc tính trên gan, bệnh nhân dùng các thuốc có khả năng gây tăng men gan. 1,2,5
Các bác sỹ cần lưu ý các yếu tố nguy cơ mới xuất hiện hoặc thay đổi (ví dụ: suy dinh dưỡng, giảm cân, mất nước) và theo dõi quá trình điều trị để hiệu chỉnh liều nếu cần thiết khi kê đơn paracetamol. Đối với bệnh nhân có nguy cơ cao gặp độc tính trên gan, cân nhắc giảm liều khởi đầu, giảm liều dùng và/hoặc giảm tần suất sử dụng.1,5
Ngoài ra, nhiều chế phẩm hiện nay có chứa paracetamol, vì vậy cần lưu ý khi sử dụng đồng thời có thể dẫn đến quá liều và gây ra tổn thương gan nghiêm trọng.2
Một tương tác thường được nhấn mạnh khi sử dụng là tương tác giữa paracetamol với thuốc chống đông đường uống làm tăng tác dụng của các thuốc chống đông đường uống và tăng nguy cơ chảy máu khi dùng paracetamol với liều tối đa (4 g/ngày) trong ít nhất 4 ngày. Trong trường hợp này, cần theo dõi điều trị chống đông (kiểm soát INR) và có thể điều chỉnh liều khi cần thiết.2
2. Nguy cơ có thể gặp khi kê đơn paracetamol cho trẻ em6,7
Medsafe đã thông báo về các trường hợp tác dụng phụ nghiêm trọng liên quan đến lỗi kê đơn, cấp phát và sử dụng thuốc paracetamol với trẻ em. Ủy ban Phản ứng có hại của Thuốc (MARC) đã thảo luận về báo cáo suy gan cấp ở một trẻ em bị nghi ngờ dùng quá liều paracetamol. Các trường hợp nghiêm trọng mô tả các tác dụng phụ liên quan đến liều dùng paracetamol ở trẻ em, bao gồm suy gan cấp, đã được báo cáo tại New Zealand. Cụ thể, một báo cáo trường hợp mô tả một trẻ nhỏ được kê đơn quá liều paracetamol (34,5 mg/kg/liều). Kết quả là, trẻ bị suy gan cấp. Một báo cáo trường hợp khác mô tả một trẻ nhỏ được kê đơn không đúng liều lượng bằng một thìa canh. Trẻ cũng bị suy gan cấp do dùng quá liều.
Sau khi xem xét các trường hợp, khuyến nghị một số biện pháp các nhân viên y tế có thể thực hiện để tránh những lỗi này:
- Chỉ sử dụng paracetamol cho các chỉ định được chấp thuận (ví dụ: đau và/hoặc sốt).
- Sử dụng liều lượng dựa trên cân nặng thực tế, không phải cân nặng lý tưởng.
- Không bao giờ kê đơn cho trẻ em vượt quá liều khuyến cáo cho người lớn.
- Kê đơn chính xác liều sử dụng: Chỉ định chính xác liều lượng, nồng độ thuốc dạng lỏng paracetamol (ví dụ: 120 mg/5mL hoặc 250 mg/5mL), thể tích mL cần dùng và liều tối đa hàng ngày trên đơn thuốc. Việc ghi cân nặng hiện tại của trẻ vào đơn thuốc giúp cung cấp thông tin để kiểm tra chéo khi cấp phát.
- Cấp phát cẩn thận: Kiểm tra xem liều lượng được kê đơn có phù hợp/an toàn không, đã chọn đúng nồng độ thuốc dạng lỏng paracetamol (120 mg/5mL hoặc 250 mg/5mL) để cấp phát chưa và đảm bảo hướng dẫn về liều lượng được ghi rõ ràng trên nhãn thuốc.
- Đảm bảo rằng người chăm sóc có thể tiếp cận một thiết bị đo lường phù hợp để dùng liều lượng được kê đơn và họ biết cách đo liều lượng chính xác.
- Cảnh báo người chăm sóc rằng có những nguy cơ tiềm ẩn liên quan đến việc sử dụng paracetamol ở trẻ em.
- Đảm bảo rằng người chăm sóc biết khoảng cách dùng thuốc và số liều tối đa mỗi ngày.
- Đảm bảo rằng đối với những gia đình có nhiều hơn một trẻ, người chăm sóc biết về các liều lượng khác nhau cần thiết cho từng trẻ và có hai loại paracetamol dạng lỏng có nồng độ khác nhau (120 mg/5mL và 250 mg/5mL).
- Khuyên người chăm sóc tìm kiếm lời khuyên y tế nếu họ không chắc chắn về liều lượng hoặc nếu họ nghĩ rằng họ đã mắc lỗi.
- Khuyên người chăm sóc để tất cả các loại thuốc, bao gồm cả paracetamol dạng lỏng, xa tầm với và tầm nhìn của trẻ em.
- Khuyên người chăm sóc lắc chai trước khi cho trẻ dùng paracetamol dạng lỏng.
3. Sử dụng Paracetamol an toàn, hợp lý1
Những điều cần chú ý
+ Sử dụng liều thấp nhất có hiệu quả, nếu cần thiết thì tăng liều từ từ; phải thường xuyên đánh giá hiệu quả và an toàn của việc điều trị, đặc biệt là trong trường hợp điều trị bệnh mạn tính.
+ Điều chỉnh khoảng đưa liều theo thời gian tác dụng của thuốc và tiến triển trong ngày của cơn đau.
+ Tránh dùng dạng giải phóng kéo dài
Mức liều nào có thể gây tình trạng ngộ độc paracetamol?
Quá liều: từ 10 g với liều duy nhất ở người lớn và 150 mg/kg khối lượng cơ thể trong một liều duy nhất ở trẻ em (tùy theo khả năng nhạy cảm của bệnh nhân) có thể dẫn đến tăng men gan.
Tuy nhiên, paracetamol có thể gây tổn thương gan ngay cả ở liều điều trị nếu sử dụng trong thời gian dài, đặc biệt trên những bệnh nhân có chức năng gan thay đổi hoặc người cao tuổi.
Paracetamol có mặt trong nhiều loại thuốc, kết hợp dưới nhiều dạng bào chế khác nhau, dẫn đến nguy cơ quá liều không chủ đích khi dùng đồng thời nhiều chế phẩm cùng chứa hoạt chất này. Cần đọc kỹ thành phần của thuốc trước khi uống để tránh gây quá liều.
Các biện pháp cần làm khi quá liều
Cần chuyển ngay bệnh nhân đến bệnh viện để điều trị càng sớm càng tốt, có thể sử dụng các thuốc giải độc đặc hiệu của paracetamol như N-acetylcystein tĩnh mạch hoặc đường uống, nếu có thể trước giờ thứ mười. Cũng cần tiến hành nhanh chóng các biện pháp điều trị triệu chứng.
Tài liệu tham khảo
- Trung tâm DI & ADR quốc gia. Bản tin cảnh giác dược. Sử dụng hợp lý các thuốc giảm đau. 2015. Số 3: 1-8.
- Trung tâm DI & ADR quốc gia. Sử dụng hợp lý các thuốc giảm đau thông dụng. 07/03/2019.
http://canhgiacduoc.org.vn/CanhGiacDuoc/DiemTin/1284/S%E1%BB%AD-d%E1%BB%A5ng-h%E1%BB%A3p-l%C3%BD-c%C3%A1c-thu%E1%BB%91c-gi%E1%BA%A3m-%C4%91au-th%C3%B4ng-d%E1%BB%A5ng.htm
- Cảnh báo nguy cơ ngộ độc khi lạm dụng thuốc giảm đau, hạ sốt tại nhà. VTVonline. 07/03/2023. https://vtv.vn/suc-khoe/canh-bao-nguy-co-ngo-doc-khi-lam-dung-thuoc-giam-dau-ha-sot-tai-nha-20230307140354201.htm
- Ngộ độc sau uống 9 viên paracetamol hạ sốt. Vnexpress. 13/8/2024. https://vnexpress.net/ngo-doc-sau-uong-9-vien-paracetamol-ha-sot-4780981.html
- WHO Pharmaceutical newsletter. No 3. p11. 2024.
- WHO Pharmaceutical newsletter. No 5. p13. 2019.
- New Zealand Medicines and Medical devices safety Authority. Paracetamol – Dangerous when not used correctly. Prescriber Update. 2019; 40(3): 46-47. Sep 5 2019.
- https://www.medsafe.govt.nz/profs/PUArticles/September2019/Paracetamol-dangerous-when-not-used-correctly.htm
Tác giả: DS. Lê Thị Hồng Hà, Ths. DS. Nguyễn Kim Ngân
