Thời tiết giao mùa với những đợt mưa kéo dài và nhiệt độ thay đổi liên tục khiến cơ thể dễ bị nhiễm lạnh, giảm sức đề kháng. Đây là điều kiện thuận lợi để các bệnh đường hô hấp như cảm lạnh, cảm cúm xuất hiện với các triệu chứng: nghẹt mũi, đau đầu, mệt mỏi, đau rát họng. Ở giai đoạn mới khởi phát, việc giữ ấm cơ thể và làm thông thoáng đường hô hấp rất quan trọng. Xông hơi thảo dược là phương pháp đơn giản, lành tính, được dùng từ lâu để hỗ trợ giảm nghẹt mũi, làm dịu họng và mang lại cảm giác dễ chịu. “Thuốc xông thảo dược” tại Bệnh viện Y học cổ truyền TPHCM được phối hợp từ các dược liệu chứa tinh dầu có tính cay-ấm, hỗ trợ giải cảm lạnh và giảm nhẹ các triệu chứng khó chịu của cảm cúm một cách tự nhiên.
Thuốc Xông Thảo Dược – Kết hợp dược liệu, một bài thuốc xông toàn diện
Bài thuốc xông gồm các dược liệu quen thuộc như Tía tô – Bạc Hà – Gừng – Kinh giới – Hương nhu – Quế nhục – Trần bì – Sả – Ngải cứu. Các dược liệu được phối hợp hài hòa , tăng cường tác dụng phát tán phong hàn, hỗ trợ giảm các triệu chứng cảm mạo như ớn lạnh, nghẹt mũi, mệt mỏi và khó chịu toàn thân. Khi kết hợp với hơi nước nóng, tinh dầu thảo dược được giải phóng và tác động trực tiếp lên đường hô hấp và toàn cơ thể:
- Hơi nước nóng làm giãn nở lỗ chân lông, kích thích tiết mồ hôi và cải thiện tuần hoàn, giúp giảm nhanh các triệu chứng cảm lạnh.
- Tinh dầu thảo dược mùi thơm dễ chịu, hỗ trợ thông mũi, làm dịu niêm mạc họng, sát khuẩn nhẹ, làm sạch không khí và mang lại cảm giác thư giãn.
Nhờ sự phối hợp này, Thuốc xông thảo dược đặc biệt hữu ích trong giai đoạn sớm của cảm lạnh – cảm cúm, giúp giảm triệu chứng và hạn chế bệnh tiến triển nặng hơn. Hơi nước nóng cùng tinh dầu lan tỏa góp phần làm sạch không gian sống, giảm nguy cơ lây nhiễm và tạo hương thơm dễ chịu, giúp tinh thần thoải mái.
Tác dụng nổi bật của từng vị trong bài thuốc
Tía tô (Perilla frutescens (L.) Britt) có vị cay, mùi thơm, tính ấm có tác dụng phát tán phong hàn, giải cảm, lý khí khoan hung; giải uất, hóa đờm. Thông thường lá tía tô giúp ra mồ hôi, chữa ho, giảm đau, chữa cảm mạo [1].
Bạc hà (Mentha arvensis L.) là dược liệu quen thuộc trong các bài thuốc giải cảm nhờ có vị cay, tính mát có tác dụng phát tán phong nhiệt, hạ sốt dùng chữa cảm sốt, cảm mạo, làm ra mồ hôi, thông mũi và giảm nhức đầu. [1]. Nghiên cứu hiện đại cho thấy Menthol trong Bạc hà kích hoạt thụ thể TRPM8 tạo cảm giác mát và làm thông thoáng niêm mạc mũi[2].
Gừng (Rhizoma Zingiberis) có vị cay, tính ấm với tác dụng ôn trung tán hàn và tiêu đờm[3]. Các nghiên cứu cho thấy gingerol (như 6-shogaol, 6-gingerol và zingeron)– những hoạt chất tạo vị cay của gừng – có khả năng kích hoạt thụ thể TRPV1, từ đó tăng sinh nhiệt và giúp làm ấm cơ thể.[4]
Kinh giới (Elsholtzia ciliata) có vị cay, tính ấm dùng để giải cảm mạo, hạ sốt, nhức đầu, và hỗ trợ giảm sưng đau họng[1]. Theo nghiên cứu hiện đại, kinh giới kích thích tuyến mồ hôi, cải thiện tuần hoàn máu, tiêu viêm, giãn phế quản và chống dị ứng, hỗ trợ giảm triệu chứng cảm mạo[5].
Hương nhu (Herba Ocimi) có vị cay, tính ấm, thường dùng trong Y học cổ truyền chữa cảm mạo, kích thích tiết mồ hôi, hạ sốt[1]. Nghiên cứu hiện đại cho thấy chiết xuất từ hương nhu có hoạt tính kháng khuẩn mạnh [6].
Quế nhục (Cortex Cinnantomi) có vị cay ngọt, tính nóng, tác dụng ôn trung tán hàn giúp làm ấm cơ thể[3]. Nghiên cứu hiện đại, vỏ quế chứa cinnamaldehyde, cinnamic acid và eugenol – các hoạt chất có tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa và tăng tuần hoàn ngoại biên [7].
Trần bì (Pericarpium Citri reticulatae perenne) là một loại dược liệu được chế biến từ vỏ cam quýt, có vị cay, đắng, tính ấm và có tác dụng kiện tỳ, lý khí, táo thấp, hóa đờm[3].
Sả (Cymbopogon spp.) có tính ấm, vị cay, mùi thơm, giúp tán hàn, giải cảm, làm ấm cơ thể và kích thích tiết mồ hôi[1].
Ngải cứu (Artemisia vulgaris) có vị đắng, cay, tính ấm. Trong Y học cổ truyền, ngải cứu được dùng trong các bài thuốc xông giải cảm với tác dụng ôn khí huyết, trục hàn thấp, giúp làm ấm cơ thể và kích thích tiết mồ hôi[1].
Hướng dẫn cách xông hơi giải cảm tại nhà an toàn và hiệu quả
- Dùng để giải cảm:
- Cho túi thuốc vào nồi đổ xâm xấp nước, đun nhỏ lửa sôi khoảng 10 phút;
- Chọn nơi thật kín gió, cởi bớt quần áo, trùm chăn kín đầu;
- Từ từ mở nồi nước để cơ thể thích nghi, lưu ý cần cẩn thận để tránh bị bỏng;
- Trong quá trình xông hơi, cần hít thở chậm rãi, hít sâu để tinh dầu từ lá có thể đi vào đường hô hấp và mồ hôi có thời gian thoát ra qua các lỗ chân lông;
- Xông trong 5-10 phút. Sau khi xông, lau mồ hôi bằng khăn khô và thay quần áo, nghỉ ngơi để thể trạng hồi phục.
- Dùng để sát khuẩn phòng:
- Đóng kín phòng, lấy 1-2 túi (tùy diện tích phòng) cho vào nồi, đổ nước ngập túi.
- Sau đó đậy nắp, đun đến khi sôi thì mở nắp nồi để khuếch tán tinh dầu ra ngoài không khí.
- Tiếp tục đun lửa nhỏ thêm 30 phút, giữ phòng đóng kín thêm 20 phút.
- Xông 2 lần/ngày (sáng – chiều).
Lưu ý an toàn: Chống chỉ định và Thận trọng khi xông thảo dược
Mặc dù xông hơi trị cảm từ các loại dược liệu khá lành tính và đem lại hiệu quả nhất định nhưng không hoàn toàn phù hợp cho mọi đối tượng để sử dụng.
- Chống chỉ định:
- Không dùng cho bệnh nhân đang sốt cao.
- Không dùng cho phụ nữ có thai và người dị ứng với các thành phần bài thuốc.
- Thận trọng:
- Không xông sản phẩm trong phòng ngủ có trẻ em dưới 30 tháng tuổi, trẻ em có tiền sử do sốt cao, động kinh, người dị ứng với tinh dầu.
- Người xông giải cảm không nên xông quá lâu sẽ gây mất nước, sau khi xông nên nghỉ ngơi ở nơi kín gió, và không nên tắm ngay sau đó.
• Lưu ý: Xông hơi là giải pháp hỗ trợ giải cảm, cúm không phải là phương pháp điều trị thay thế. Do đó, để đảm bảo hiệu quả, người bệnh vẫn nên tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thực hiện các phương pháp xông hơi.
Tác giả: DS.Hà Lê Anh Thư, ThS. DS. Nguyễn Kim Ngân
