Loãng xương (Osteoporosis) là tình trạng rối loạn chuyển hoá của xương dẫn đến tổn thương độ chắc của xương từ đó làm tăng nguy cơ gãy xương.[1] Trong trường hợp không có chống chỉ định cụ thể, bisphosphonate đường uống được coi là liệu pháp đầu tay cho hầu hết bệnh nhân có nguy cơ gãy xương cao.[1-3] Tuy nhiên, các bisphosphonate đường uống đều có liên quan đến các tác dụng phụ ở đường tiêu hóa trên, bao gồm trào ngược dạ dày, viêm thực quản, loét thực quản/dạ dày và viêm dạ dày. [4,5] Trong bối cảnh đó, thuốc ức chế bơm proton (PPI) – một nhóm thuốc ức chế tiết acid dạ dày hiệu quả, được sử dụng để điều trị nhiều bệnh lý đường tiêu hóa trên (bao gồm loét dạ dày – tá tràng, viêm thực quản, tăng acid dạ dày, bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) và nhiễm trùng Helicobacter pylori) và thường được cân nhắc dùng phối hợp nhằm kiểm soát hoặc giảm nhẹ các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa do bisphosphonate gây ra.[7]
Nguy cơ gãy xương – tác dụng phụ đáng lưu ý khi sử dụng PPI dài hạn
Mặc dù PPI có lợi thế trong điều trị các bệnh lý đường tiêu hóa trên nhờ hiệu quả cao và độc tính thấp, nhưng việc sử dụng dài hạn nhóm thuốc này có thể gây ảnh hưởng đến xương, cụ thể là làm tăng độ giòn của xương từ đó làm tăng nguy cơ gãy xương, đặc biệt là xương hông, cổ tay và cột sống.[6-8] FDA cũng đã cập nhật tác dụng phụ tiềm ẩn này của PPI dựa trên các báo cáo từ nhiều nghiên cứu dịch tễ học và đã được chứng thực bởi nhiều nghiên cứu và phân tích tổng hợp bổ sung.[8,13] Cơ chế gãy xương do PPI có thể liên quan đến tác động của thuốc lên hệ xương bao gồm tăng gastrin máu, kém hấp thu khoáng chất (đặc biệt là Calci) và thiếu hụt vitamin B12, từ đó ảnh hưởng đến chuyển hoá và chất lượng xương.[9]
Bisphosphonate và PPI: Tương tác dược lực học
Một số bằng chứng từ nghiên cứu quan sát và phân tích gộp cho thấy việc sử dụng đồng thời bisphosphonate với thuốc ức chế bơm proton (PPI) có thể làm tăng nguy cơ gãy xương so với sử dụng bisphosphonate đơn trị, đặc biệt là gãy xương liên quan loãng xương.[7,10] Tương tác này được cho là mang tính dược lực học, trong đó PPI có liên quan đến việc làm thay đổi quá trình chuyển hóa xương và chất lượng xương, đồng thời ảnh hưởng đến môi trường hấp thu khoáng chất, từ đó làm giảm một phần hiệu quả bảo vệ xương của bisphosphonate.[9,10] Ngoài ra, việc sử dụng PPI kéo dài đã được ghi nhận có liên quan đến suy giảm chất lượng xương xốp độc lập với mật độ khoáng xương, đặc biệt ở nam giới.[8] Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng có thể khác nhau giữa các quần thể nghiên cứu và phụ thuộc vào thời gian sử dụng cũng như đặc điểm bệnh nhân.[7,10]
Nhóm đối tượng có nguy cơ cao và những điều cần lưu ý khi dùng phối hợp
Việc phối hợp bisphosphonate và PPI cần được thận trọng ở nhóm bệnh nhân cao tuổi, đặc biệt là phụ nữ từ 65 tuổi trở lên, do một số nghiên cứu quan sát ở nhóm đối tượng này đã ghi nhận về nguy cơ gãy xương tăng cao hơn khi sử dụng đồng thời hai nhóm thuốc.[7] Một số bằng chứng gần đây cũng cho thấy việc sử dụng PPI kéo dài có thể liên quan đến suy giảm chất lượng xương xốp độc lập với mật độ khoáng xương, đặc biệt ở nam giới, do đó, ở bệnh nhân nam có bệnh nền loãng xương, việc sử dụng PPI kéo dài nên được cân nhắc và theo dõi.[8] Các yếu tố nguy cơ như thời gian sử dụng kéo dài, tiền sử loãng xương nặng và các nguyên nhân làm suy giảm chất lượng xương cũng cần được lưu ý chặt chẽ, vì có thể làm gia tăng nguy cơ gãy xương khi phối hợp điều trị.[10]
Việc chỉ định phối hợp thuốc điều trị loãng xương nhóm bisphosphonate và nhóm thuốc ức chế bơm proton (PPI) cần được cá thể hóa dựa trên đánh giá lợi ích – nguy cơ toàn diện.
Khuyến cáo và theo dõi
Trong thực hành lâm sàng, PPI chỉ nên được sử dụng khi có chỉ định rõ ràng và trong thời gian ngắn nhất có thể nhằm hạn chế nguy cơ ảnh hưởng đến chuyển hóa xương [9]. Ở những bệnh nhân cần bảo vệ đường tiêu hóa khi sử dụng bisphosphonate, có thể cân nhắc các biện pháp không dùng thuốc như hướng dẫn sử dụng thuốc đúng cách (uống khi đói, uống với nhiều nước, tránh nằm ngay sau uống).[3] Trong trường hợp triệu chứng nhẹ, có thể cân nhắc sử dụng thuốc antacid, alginate hoặc H2RA để giảm triệu chứng, thay vì sử dụng PPI kéo dài, nếu phù hợp lâm sàng.[12,13]
Ngoài ra, cần theo dõi định kỳ nguy cơ gãy xương ở bệnh nhân sử dụng phối hợp bisphosphonate và PPI, đặc biệt ở nhóm nguy cơ cao. Việc theo dõi bao gồm đánh giá lâm sàng, mật độ khoáng xương (BMD), cũng như bổ sung đầy đủ Calci và vitamin D trong quá trình điều trị nhằm tối ưu hóa hiệu quả phòng ngừa gãy xương.[7,10]
Tương tác thuốc giữa bisphosphonate và nhóm thuốc kháng tiết acid dạ dày[9,15,16]
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Thị Xuyên, Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh cơ xương khớp, Nhà xuất bản y học, 2016.
2. Suzanne N. Morin, Sidney Feldman, et al. Clinical practice guideline for management of osteoporosis and fracture prevention in Canada: 2023 update. CMAJ. October 10, 2023; 195(39): E1333-E1348. DOI: https://doi.org/10.1503/cmaj.221647
3. Harold N Rosen. Biphosphonate therapy for the treatment os osteoporosis. In:Uptodate 2025.
4. Dược thư quốc gia Việt Nam 2022 (Tập II).
5. Kavitha Ganesan, Amandeep Goyal, Douglas Roane. Bisphosphonate. In: StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing;2023. Accessed 2023 July.
6. Clinical guideline: The prescription of oral proton pump inhibitors (PPIs). NHS. Approved by: Gloucestershire Gastroenterology Group April 2021. URL: https://www.gloshospitals.nhs.uk/media/documents/Oral_PPI_Guideline_e2H203Y.pdf
7. Jong Joo Kim, et al. Association between proton pump inhibitor use and risk of fracture: A population-based case-control study. PLoS One. 2020 Jul 30;15(7):e0235163. DOI: 10.1371/journal.pone.0235163.
8. Fabio Bioletto, et al. Sex-specific Association of Chronic Proton Pump Inhibitor Use With Reduced Bone Density and Quality. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, Volume 110, Issue 6, June 2025, Pages e2071–e2079. DOI: https://doi.org/10.1210/clinem/dgae598
9. Benjamin Ka Seng Thong, et al. Proton Pump Inhibitors and Fracture Risk: A Review of Current Evidence and Mechanisms Involved. Int J Environ Res Public Health. 2019 May 5;16(9):1571. DOI: 10.3390/ijerph16091571.
10. Si-Dong Yang, et al. Bone fracture and the interaction between bisphosphonates and proton pump inhibitors: a meta-analysis. Int J Clin Exp Med. 2015 Apr 15;8(4):4899–4910. URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4483859/
11. Nguyễn Tiến Pháp, Lương Anh. Sử dụng hợp lý, an toàn thuốc ức chế bơm proton. Cảnh giác dược. URL: https://magazine.canhgiacduoc.org.vn/Magazine/Details/133
12. ACG Clinical Guideline for the Diagnosis and Management of Gastroesophageal Reflux Disease. The American Journal of Gastroenterology. January 2022;117(1):27-56. DOI: 10.14309/ajg.0000000000001538
13. Tahmina Lata, et al. Current management of gastro-oesophageal reflux disease—treatment costs, safety profile, and effectiveness: a narrative review. Gastroenterology Report, Volume 11, 2023. DOI: https://doi.org/10.1093/gastro/goad008
14. Hướng dẫn sử dụng thuốc Residron (Risedronat natri 35mg).
15. Drug Interaction. In:UpToDate 2026.
16. Peter J Kahrilas. Initial management of gastroesophageal reflux disease in adults.UpToDate 2026.
Tác giả: DS. Phạm Hoàng Ngân, ThS.DS. Nguyễn Kim Ngân
